چیستی و چرایی نفی خواطر در عرفان اسلامی۹۲- قسمت ۲۹

0 Comments

خلاصه
«نفی خواطر» در سلوک عرفانی به عنوان هدف مطرح نیست، بلکه از فرآیندهایی است که برای رساندن سالک به غایت مقصود نقش حیاتی ایفا میکند و از ابتدای عزم رهرو برای حرکت ملازم وی بوده و تا آخرین منازل وی را ترک نخواهد کرد.
نکته دیگر آنکه در تعاملات عنصر نفی خواطر با دیگر عناصر سلوک، بخشی از آنها ثمره و محصول نفی خواطر هستند و التزام صحیح به دستورالعمل نفی خواطر موجب حصول آنها خواهد شد.
در این فصل به این دسته از عناصر پرداخته شده است. البته ممکن است در این میان مفاهیم دیگری نیز در سلوک عملی وجود داشته باشند که از نهایات مراتب سلوکی باشند و در اینجا ذکر نشده باشند (مفاهیمی چون اتصال، تبتل، انقطاع و…). علت این امر تشابه مفهومی این دسته مفاهیم با مواردی است که ذکر شده و نیز آنهایی که در این فصل مورد بحث قرار گرفتهاند، عمومیت بیشتری داشتهاند، لذا برای پرهیز از اطناب کلام از ذکر آنها خودداری شده است.
از میان عناصر مطرح شده، شاید بتوان گفت «فناء» بیشترین مناسبت را با نفی خواطر داشته باشد و محصول بلافصل نفی خواطر به نحو اتمّ باشد؛ چه در هر دو بر «نفی» تأکید شده است.
نتیجهگیری و پیشنهادها
۵-۱- نتیجهگیری
از مجموع مباحثی که درباره نفی خواطر در این جستار مورد بررسی قرار گرفت میتوان به نتایج ذیل اشاره کرد:
۱-خواطر، خطابات و وارداتی است که بدون اراده و اختیار شخص بر دل و ذهن او وارد میشوند و به همین سبب رهایی از آنها جز با مجاهدات بسیار و مهمتر از آن جز با عنایت خاص حق امکانپذیر نخواهد بود.
۲- از آنجا که خواطر منشأ افعال انسان اعم از اعمال جوارحی و جوانحیاند، نفی خواطر و اندیشهها به منظور اولاً تطهیر باطن از هر آنچه غیر خداست و ثانیاً برای کنترل اعمال و رفتار در سلوک عرفانی جایگاه خاصی دارد؛ لذا سالک همواره باید بدان توجه داشته باشد.
۳- نفس به معنای حقیقت وجودی انسان، مصدر و محل بروز خواطر است و شاید بتوان گفت تقسیم کردن نفس به اماره، لوامه و مطمئنه به اعتبار انواع خواطری است که از آنها نشأت میگیرد. از سوی دیگر خواطر علت و انگیزه اعمال آدمی است و اندیشه و تصور هر فعلی قبل از انجام، در ذهن نقش میگیرد و سپس از شخص سر میزند. به عبارتی باید ابتدا وسوسه انجام کار در دل پیش آید و بعد از آن محقق شود.
گویی خواطر واسطه بین نفس آدمی و اعمال و رفتار اویند. بنابراین سالک برای آنکه به مقام فناء و بیخویشی نایل شود، ابتدا باید بتواند بر خواطر خود غالب آید و با زدودن آنها به بیعملی رسد؛ در واقع دیگر نه اندیشهای، نه ارادهای و نه خواستهای برایش باقی نماند. زیرا هرگونه اراده و خواستهای نیز در قالب خواطر بروز مییابد.
۴- بحث از خواطر در دو سطح مورد نظر است: ۱- کنترل خواطر، ۲- نفی خواطر به طور کامل. نفی خواطر برای کسانی که دغدغه وصال محبوب و فناء فی الله را دارند، از ضروریات است و تا توفیق طرد همه خواطر و اندیشهها از دل و ذهن سالک پیش نیاید، رویداد عظیم فناء حاصل نخواهد شد، اما باید توجه داشت که فناء امری نیست که ماندگار باشد بلکه متناسب با ظرفیت و قابلیت عارف، مدت زمانی بر او غالب خواهد شد؛ زیرا پایداری وضعیت فناء، جدایی روح از بدن را موجب خواهد شد.
نکته دیگر آنکه از آنجا که خالی بودن ذهن و دل از هرگونه اندیشه و خاطر برای درازمدت امری بسیار دشوار و چه بسا محال است، بنابراین آنچه که درباره خواطر بیشتر مورد نظر است، کنترل خواطر و تلاش در مدیریت واردات ذهنی است. سالک باید دائماً از طریق روشهای گفته شده، بتواند مهار خواطر و افکار خود را در دست گیرد و ضمن آنکه اجازه هر فکر و خطابی را به درون خود ندهد، به مرور میزان خواطر را به حداقل رساند.
۵- از میان روشهایی که برای نفی خواطر توصیه شده است، برخی موارد مورد توجه و تأکید بیشتری قرار دارند؛ از جمله آنها «ذکر» و به ویژه ذکر «لا اله الا الله» است. سالک با تمرکز و توجه به ذکر خداوند، سایر ذکرها و یادها را از ذهن خویش پاک میسازد. همچنین دل سپردن به شیخ و به یاد داشتن صورت پیر در نفی خواطر مورد توجه خاص واقع شده است؛ زیرا ارادت و سرسپردگی به شیخ، همراهی همت و قدرت روحانی او را برای سالک در توفیق یافتن بر نفی خواطر به دنبال خواهد داشت.
توصیه دیگر در نفی خواطر، توجه به نفس است که عرفای معاصر بیشتر به آن توجه داشتهاند. در نتیجۀ توجه به نفس و مورد مداقّه قرار دادن خود، سالک به هیچ بودن خود و اینکه عین فقر و ربط مطلق به خدای سبحان است، واقف خواهد شد.
۶-علیرغم اهمیت نفی خواطر در سلوک عرفانی باید اذعان داشت که نفی خواطر از فرآیندهای سیر و سلوک است که به کار بستن آن نتایجی را در بر خواهد داشت که مقصود سالک در سیر عرفانیاش محسوب میشوند. مهمترین این نتایج، رسیدن به فناء و گم شدن در حق است. سالک با کنار زدن هرگونه خواطر و تعلقات ذهنی که
پیچیدهترین نوع تعلقات است، به حریم دوست و وحدت با محبوب میرسد.

۷-علاوه بر نقش کلیدی نفی خواطر در عرفان، کنترل و از بین بردن خواطر و
اندیشههای زائد در زندگی عموم مردم نیز بسیار مهم است. توضیح آنکه از جمله معضلات اساسی بشر در جامعه امروزی، وجود دغدغهها و مشغلههای ذهنی فراوان است که آرامش را از زندگی سلب کرده است و علیرغم فراهم بودن امکانات رفاهی، انسان امروز از زندگی خویش احساس رضایت ندارد و به دنبال گمشدهای میگردد که همان آرامش روان و معنویت است.

در تحقیق حاضر روشن شد که عرفان اسلامی و میراث موجود ما پاسخگوی صحیح بسیاری از نیازهای معنوی جامعه امروزی است اما متأسفانه تاکنون مهجور و ناشناخته مانده است؛ شاید به این دلیل که مباحث عرفانی صرفاً در حیطه سیر و سلوک و رسیدن به لقاء الله مطرح شده و طبیعی است که با این نگاه، عرفان مربوط به خواص مردم باشد.
۵-۲- پیشنهادها
پژوهش حاضر میتواند دستمایه تحقیق و مطالعه موضوعاتی با عناوین ذیل در دو حیطه نظری و کاربردی قرار گیرد:
۱-مبنا قرار گرفتن هر یک از عناوین فصول تحقیق حاضر برای مطالعه مستقل درباره نفی خواطر
۲-مطالعه بین رشتهای در خصوص جایگاه نفی خواطر در روانشناسی، رواندرمانی و…
۳-مطالعه تطبیقی کارکرد نفی خواطر در اسلام و دیگر نحلههای عرفانی
۴-انجام پژوهش کاربردی درباره روشهای نفی خواطر در عرفان اسلامی به منظور قابل دسترس کردن آنها برای عموم مردم به عنوان نیاز معنوی جامعه امروز
۵-مطالعه درباره نقش نفی خواطر در درمان بیماری وسواس
توضیح آنکه لازمه بروز بیماری وسواس که با تکرار در رفتار همراه است، تکرار
اندیشهها و توهمات ذهنی است و با زدودن تکرار خواطر ذهنی درباره امری، در عمل نیز، تکرار آن رفتار از بین خواهد رفت.

۶-پژوهش درباره دستاوردهای علوم روانشناختی درباره روشهای نفی خواطر
منابع و مآخذ
۱- ا.آدلر، جوزف، دینهای چینی، ترجمه حسن افشار، تهران، نشر مرکز، چاپ دوم، ۱۳۸۶
۲- ابرقوهی، شمس الدین ابراهیم، مجمع البحرین، به اهتمام نجیب مایل هروی، تهران، انتشارات مولی، ۱۳۶۴
۳-ابن ابیسعید، ابو روح لطف الله، حالات و سخنان ابوسعید ابوالخیر، مقدمه، تصحیح و توضیحات، محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، انتشارات سخن، چاپ هشتم، ۱۳۸۶
۴-ابن اثیرجزری، مبارک بن محمد، النهایه فی غریب الحدیث و الاثر، تصحیح محمود محمد طناحی،قم،موسسه مطبوعاتی اسماعیلیان،۱۳۶۷
۵-ابن بابویه، محمد بن علی ، الخصال، ترجمه و شرح محمد باقر کمرهای، تهران، کتابچی، [بیتا]

مطلب دیگر :
بررسی رابطه بین رضایت شغلی و سازگاری با بهره وری شغلی- قسمت ۱۰

دانلود کامل پایان نامه در سایت pifo.ir موجود است.