چیستی و چرایی نفی خواطر در عرفان اسلامی۹۲- قسمت ۱۲

0 Comments

وی طی یک ملاک کلی، هر آنچه از خواطر که موجب خیر شده، با آرامش همراه باشد، زود زوال نپذیرد و توجه تام به حق و لذت و رغبت در عبادت را در پی داشته باشد، ملکی و رحمانی و هر آنچه غیر از آن باشد در زمره خواطر شیطانی محسوب میکند.[۱۳۳]
۲-۴-۲- فرق خواطر چهارگانه
در یک نگاه کلی میتوان این خواطر (حقانی، ملکی، نفسانی، شیطانی) را در دو بخش دوتایی مورد بررسی قرار داد، زیرا خاطر حقانی و ملکی به لحاظ ویژگیها، کارکرد و منشأ ورود، در یک قطب قرار دارند و خاطر نفسانی و شیطانی از این نظر به هم نزدیک‏اند، لذا تمییز دو خاطر اول با دسته دوم چندان مشکل نیست؛ البته کار تشخیص خواطر شیطانی از خاطر ملکی آنگاه که از طریق مکر و در لباس حق جلوه میکنند، کمی پیچیده خواهد شد.
«خاطر حقانی» عالیترین واردات و خطابات قابل تصور برای بنده است که از سوی حق تعالی بر قلب سالک افاضه میشود. نشان خطور این نوع خاطر، عجز دیگر انواع خواطر از معارضه با آن و اضمحلال و تلاشی آنهاست. چنانکه حسین منصور حلاج(م قرن سوم ق) در توضیح برهان حق گفته است: «وارداتٌ تردُ علی القلوب تعجز النفوسُ عن تکذیبها»[۱۳۴]و جنید نیز در تأیید این سخن گفته است که: «آن خاطر که از حق سبحانه و تعالی بود، از بنده آن را خلاف حاصل نیابد».[۱۳۵]
خاطر حقانی سالک را به توجه کلی، فناء محض و رویگردانی از دنیا و لذاتش میخواند[۱۳۶]که البته چنین مرتبهای خاص انبیاء، اولیاء، مقربین و صدیقان و صاحبان نفوس مطمئنه خواهد بود و صاحب عوارفالمعارف از قول بعضی نقل کرده است که شرط وقوف به خاطر حقانی تمسک به نور توحید است.[۱۳۷]«خاطر ملکی» خاطری است که از سوی ملک بر دل بنده وارد میشود و درباره کارکرد آن باید گفت که «بر خیرات و طاعات ترغیب کند و از معاصی و مکاره تحذیر نماید».[۱۳۸]
از جمله تفاوت‏های این خاطر با خاطر حقانی-جدای از تفاوت محل صدور و مرتبه کمالیشان- آن است که خاطر نفسانی امکان مخالفت با خاطر ملکی را دارد؛ و جنید گفته است که «خواطر که از فریشته بود صاحب او موافقت کند [و] بود که مخالفت کند.[۱۳۹]
به گفته شیخ شهابالدین سهروردی (م قرن هفتم ق ) برای شناخت این خاطر باید به نور معرفت متوسل شد.[۱۴۰] نکته قابل ذکر آنست که با توجه به ساحت شامخ خاطر حقانی امکان خِلط و تشویش ذهنی درباره تمییز آن با سه نوع خاطر دیگر وجود ندارد بلکه تمام توجهات باید در تفکیک و شناخت این سه نوع خاطر معطوف شود؛ زیرا این سه قسم خواطر در دایره احکام پنجگانه شرعی سر میزند و نظر به قدرت استدراج، تلبیس و مکر شیطان در مشوب کردن حیطه این احکام باید در پیروی یا بیتوجهی به خواطر وارد شده بسیار دقت نمود.
«خاطر نفسانی» خطابی است که شخص را به بهرهگیری از لذات نفسانی و برخورداری از مادیات ترغیب میکند. ویژگی خاص این نوع خاطر که آن را با خاطر شیطانی متمایز میکند، اصرار و پافشاریاش برخواسته خود است، به نحوی که تا به مقصود نرسد، زایل نمیشود حتی اگر مدتها به طول بیانجامد. اما شیطان از آنجا که هدفش اغوا و اضلال آدمی است، هیچ اصراری بر خاطر شیطانی خاصی ندارد و اگر از آن طریق موفق نشد بلافاصله با خاطری دیگر وارد میشود.
شیخ ابوسعید بخاری در پاسخ به سؤال نحوه تشخیص خاطری که به بازگشت نفی شود، گفته است که «حاضر باشید که اگر در همان لباس عود کند و مثل خاطر اول بود، آن خاطر نفسانی است، زیرا که ابرام و لجاج صفت اوست و یک آرزو را مکرر میطلبد تا وقتی که کام او برآید و پس روی به آرزوی دیگر کند. اما اگر در لباس دیگر عود کند، شیطانی است، زیرا مقصود شیطان اضلال و اغواست. اگر در این لباس، راه سالک نتواند زدن، به لباس دیگر برآید و از در دیگر درآید».[۱۴۱]
محییالدین ابنعربی علت سرعت تبدیل خاطر شیطانی و ثبوت خاطر نفسانی را جنس خلقت شیطان و نفس میداند و میگوید: چون جنس «شیطان» از آتش است و آتش سریعالحرکه است لذا بر یک حالت پایدار نمیماند اما جنس «نفس» از خاک است که طبیعت سرد و خشک دارد، از این رو در ادای خواست خود ثبوت و تأکید دارد.[۱۴۲]
از تفاوتهای دیگر خاطر نفسانی و شیطانی این است که، خاطر نفسانی با نور ذکر از بین نمیرود و همچنان بر حصول خواست خود پایبند است، مگر آنکه «توفیق الهی رفیق گردد و بیخ آن مطالبت از نفس بر کَنَد»؛ ولی «ذکر» بر خاطر شیطانی مؤثر است، گرچه ممکن است به نوعی دیگر درآید و همچنان درصدد اغوای بنده باشد.[۱۴۳]با وجود تفاوتهایی که درباره خاطر نفسانی و شیطانی گفته شداین دو تعاملاتی نیز با هم دارند، از آنجا که شیطان را به ساحت قلب آدمی راه نیست – زیرا قلب محل نزول انوار الهی است – و صرفاً اجازه گردش در اطراف حریم قلب (صدر) را دارد لذا برای القاء کلام خود در قلب، از طریق نفس عمل میکند؛ به عبارتی نفس یاریگر شیطان و محل ورود وسوسههای شیطانی به درون قلب است.[۱۴۴]واقع آنست که خاطر شیطانی بسیار پیچیده و ظریف عمل میکند و تمام افراد از عوام تا سالکین راه (به جز انبیاء و اولیاء) درگیر با این خاطرند. چرا که شیطان پس از مهلتی که از خداوند برای گمراهی و فریب بندگان گرفت سوگند یاد کرد که همه مردم به جز «عباد مخلَصین»[۱۴۵] را از راه خدا بازدارد و بر این عهد خود استوار و پایدار است.البته سطح و شیوه ورود آن به درون اشخاص با توجه به مراتب آنان متفاوت خواهد بود.
ابنعربی شیطان را بر دو قسم میداند: معنوی و حسّی و قسم حسّی نیز بر دو نوع است، شیطانی اِنسی و شیطانی جنّی و برای این سخن خود به این آیه قرآن استناد میکند که: «شیاطین الانس و الجن یوحی بعضهم الی بعض زخرف القول غروراً، و لو شاء ربک ما فعلوه، فذرهم و ما یفترون».[۱۴۶]وی سپس در توضیح کارکرد این اقسام نکته قابل تأملی را مطرح میکند، مبنی بر اینکه شیاطین انسی و جنّی برای دور کردن بنده از خدا، در ابتدا فقط یک موضوع عام یا خاصی را (مانند سرنخ) در قلب انسان القاء میکنند. ولی وی به خاطر هوش و ادراکی که دارد، از آن نکته یا سرنخ، امور دیگری را استنباط میکند که این درک و دریافتها وجوه شیطان معنوی است و او را از خدا دور میسازد. علت به دام افتادن آدمی این است که آن امر القاء شده، ظاهر موجهی دارد و شخص به دلیل عدم درک صحیح از آن القاء، گمراه میشود.[۱۴۷]
از جمله مصادیق القائات صحیح که به عنوان ورودیهای شیطان به قلب انسانها مطرح می‏شوند عبارتند از غلوّ در دوستی اهل بیت، که گرچه فی نفسه حب اهل بیت، اصل درست و بزرگترین وسیله تقرب به خداست، اما با افراط و غلوّ در آن برخی تا آنجا پیش میروند که رسول خدا(ص) و حتی خدا (العیاذ بالله) را مورد نکوهش قرار میدهند که چرا حقانیت اهل بیت و دوستی آنان را برای مردم آشکار نکردند!
مورد دیگر از این القائات وضع و جعل در حدیث است به استناد این حدیث از رسول اکرم(ص) که: «من سَنّ سنّه حسنهً فله اجرها و اجرُ من عمل بها»[۱۴۸] برای کسب پاداش بیشتر به جایی میرسند که به نام رسول الله حدیث وضع و جعل میکنند.[۱۴۹]
همچنان که پیشتر اشاره شد کیفیت و دامنه ورود القائات شیطانی برای افراد متفاوت است. برای شناخت خواطر شیطانی بهترین راه سنجیدن و محک زدن آن خواطر با احکام پنجگانه شریعت است. شایان ذکر است که خواطر ملکی و نفسانی هم در چارچوب احکام شرعی واقع میشوند. خاطر شیطانی در قالب احکام حرام و مکروه بروز میکند که این دو حکم منحصراً به حیطه خاطر شیطانی تعلق دارد. عمل حرام شامل حال عموم مردم است و ترغیب به مکروهات را برای مؤمنان و عابدان به کار میگیرد. خاطر ملکی در احکام واجب و مستحب و خاطر نفسانی در مباحات خطور میکند.
نکته اساسی این است که خاطر شیطانی محدود به حرام و مکروه نیست چرا که آن صرفاً مربوط به عموم مردم و مبتدیان است. از آنجا که هدف از خلقت شیطان، امتحان بندگان است، خداوند به او انواع علوم اغواء و گمراهی مردم را تعلیم داد تا بتواند وسوسههایش را با کمک نفس به قلب بندگان وارد کند[۱۵۰]. بنابراین با توجه به اقتضائات و مراتب افراد و از طریق ترغیب یا منع از همه احکام شرعی پنجگانه (حرام، مکروه، واجب، مستحب و مباح) بر ضمیر آنان ورود پیدا میکند. به همین خاطر ظرافت کار بیشتر است و در تشخیص مکر شیطانی باید بسیار مراقب بود و هشیارانه عمل کرد. به عنوان نمونه، شیطان، سالک را ترغیب میکند تا با خدا عهد کند عمل واجبی را انجام دهد اما به محض تصمیم بر عمل به آن، شیطان فعل واجب دیگری را که ظاهراً برای شخص ارجح است به او یادآور میشود و آن سالک هم عمل اول را ترک میکند و بدین ترتیب شیطان چون موفق میشود که عهد وی با خدا را برای عمل قبلی بشکند، راضی و خرسند میگردد.
همچنین در فعل مباح که از خواطر نفسانی محسوب شده و شخص در انجام آن مخیر است، خاطر شیطانی ممکن است اینگونه وارد شود که انگیزه فرد را برای انجام یا ترک آن به کسب سود و منفعت مشروط کند لذا اگر وی آن فعل مباح را – که ظاهراً هیچ ایرادی در ترک یا انجامش نیست – با هدف کسب سود به کار گیرد، ناپسند و تبعیت از خاطر شیطانی است و باید از آن اجتناب شود و حتی در مباحات هم باید توجه سالک به صرفِ از ناحیه شرع مقدس بودن آن عمل مباح باشد نه به تحصیل سود.[۱۵۱] از دیگر ظرافت‏هایی که در تشخیص خواطر شیطانی باید بدان توجه داشت نکته‏ای است که امام قشیری مطرح کرده است. از نظر او مبنای تشخیص خواطرِ به ظاهر صحیح، احساس قلبی سالک از ورود خاطر شیطانی است؛ به این صورت که وقتی خاطر شیطانی بر دل وارد می‏شود بر آن ضربه زده و موجب وحشتش می‏شودو حس بدی را در دل شخص ایجاد می‏کندزیرا به دلیل انگیزه شیطانی‏اش با وجود سالک در تعارض است و با آن مأنوس نخواهد شد. هر چند ظاهراً این خواطر طنین انداز صدایی زیبا و لذت بخش باشد اما خاطر الهی با درون کسی که در مسیر حقیقت گام بر می دارد، هماهنگ و سازگار است.[۱۵۲]خلاصه آنکه جز با عنایات و توفیق خاص از جانب حق تعالی، رهایی از خواطر شیطانی محال خواهد بود.مولوی درباره شیطان و نحوه ورود القائاتش می‏گوید:
او یکــی دزد است، فتـنه سیرتـی چــون خـیال، او را به هـر دم صورتی
کس نــدانــد مــکر او الّا خــدا در خـــدا بـگریــز و وارَه از دغــــا[۱۵۳]
حق پی شیطان بدین سـان زد مثل کـــه تـــو را در رزم آرد با حِـیَــــل
کـه تو را یاری دهم، من با تــوام در خــطرهـا پیـش تــو مـن مـیروم
اســپرت باشم گه تیر خـدنـــگ مخلـص تـو بـاشم انـدر وقت تــنگ[۱۵۴]
چون قدم بنهاد در خندق فـتـــاد او بـه قـاهـاقـاهِ خـنـده لـب گـشــاد
هـی! بیا من طمعها دارم ز تــــو گــویــدش رو رو که بــیـزارم ز تـو
تـو نـترسیدی ز عدل کـردگـــار من همی ترسم، دو دست از من بــدار[۱۵۵]
الـحذر ای گل پرستان از شــرش تـیـغ لاحـولـی ز پـنــد انـدر سـرش
کـــو همی بیند شما را از کمــین که شـمـا او را نـمــیبـیـنـیـد هـیـن
دایـماً صــیـاد ریـزد دانــــههــا دانه پـیـدا بـــاشـد و پـنـهـان دغـــا[۱۵۶]
۲-۵-نفی خواطر و ضرورت آن
ظهور نفس آدمی در قالب اندیشهها و واردات درون است که او را به هر سویی میکشاند. تمامی رفتارها و فعل و انفعالات نفسانی اعم از خوب و بد همچون خودخواهی، جاهطلبی، سودجویی، ایثار، تواضع، نوعدوستی، کمالخواهی و حتی نیازهای جسمانی و طبیعی ابتدا به شکل اندیشه و خاطر بروز مییابند و پس از ایجاد میل و انگیزه در انسان، با تحریک اراده، در عالم خارج محقق
میشوند.تا چیزی در ذهن تصور نشود، کنشی جوانحی یا جوارحی صورت نمیگیرد به عبارتی نفس بدون خواطر، هویتی ندارد؛ خواطری که به طور معمول هیچگاه دل و ذهن را رها نکرده و مدام یکی از پس دیگری درون انسان در تردد و جولان هستند.منشأ ورود این اندیشهها و خطابها متعدد است.

گاهی با دیدن و شنیدن و توجه به اطراف شکل میگیرد.
ز دســت دیـده و دل هر دو فــریـاد هـر آنـچه دیـده بینـد دل کـنــد یــاد[۱۵۷]
گاهی در اثر مرور خاطرات تلخ و شیرین گذشته یا توجه به آینده و آرزوطلبیهای دور و نزدیک خاطرات در دل نقش میبندد؛ در حالیکه:
هـر کـه را ذرهای از این سوزســــت دی و فــرداش نـقــد امـــروزســت
هـسـت مــــرد حقیقت ابـنالــوقت لاجـــرم بر دو کــــون پیروزســـت[۱۵۸]
و گاهی بدون اختیار و به شکل تأثرات نفسانی مانند قبض و بسط ظهور مییابند.

مطلب دیگر :
پژوهش دانشگاهی - چشم‌انداز معماری شهری و افزایش سطح سرویس معابر با اولویت توسعه و حفظ محیط‌زیست ...

دانلود متن کامل پایان نامه در سایت jemo.ir موجود است