است. وقتي از اندام هاي مورد نظر يک گياه دارويي بيشترين مقدار ممکن مواد مؤثره استخراج گردد، در واقع محصول دلخواه بدست آمده است. از اين رو، زماني اقدام به جمع آوري گياهان دارويي نمود که اندام هاي مورد نظر داراي حداکثرمقدار ماده ي مؤثره ي باشد. مواد مؤثره موجود در پيکر رويشي، در مرحله ي گلدهي مناسب ترين کيفيت را دارند. گلهاي حاوي مواد دارويي وقتي کاملا باز ميشوند از بيشترين ماده ي مؤثره بر خوردارند. ميوه ها و بذر هاي گياهان دارويي وقتي کاملا رسيده باشند، مقادير فراواني ماده ي مؤثره ي در خود دارند. پوست گياهان حاوي مواد مؤثره، اوايل بهار قبل از رويش، بيشترين ميزان ماده ي دارويي را شامل است. مواد مؤثره موجود در اندام زميني (ريشه، ريزوم و…) در اواخر دوره رويشي ( پاييز وزمستان) به حداکثر مقدار مي رسد [ هرنک و همکاران، 1996]9.

2-2-2-تعيين عوامل خارجی10:
-مواد گياهان دارويي بايد عاري از علائم آلودگي با حشرات، كپك ها، علف ها و ساقه هاي زائد باشد زيرا آلودگي ها باعث تغيير در متابوليت ها شوند.
-همچنين عاري از مواد خارجي مانند شن، ذرات شيشه، گرد وخاك باشد.
-هيچ بوي غير طبيعي، تغيير رنگ، علائم دال بر خرابي و فساد نبايد وجود داشته باشد.
-در جمع آوري گياه ميتواند عواملي مانند سن گياه و شرايط محيطي از قبيل نور، دما، ميزان بارش وخواص خاک تأثير گذار باشد
اگر گياه شناخته شده باشد و مشخص شده باشد که حاوي مواد حساس به حرارت است آن را بلافاصله بعد از جمع آوري در فريز نگه مي داريم [ جليلوند و همکاران،1390].

2-2-3-خشك كردن:
-بهتر است در سايه خشك شوند تنها ريشه ها را مي توان در تابش مستقيم خورشيد خشك كرد.
-گياهان معطر وگلبرگها حتما در سايه خشك شوند.
-دماي خشك كردن براي گل ها .c 30-40
-دماي خشك كردن براي برگ و دانه. c 40-50
-دماي خشك كردن براي ريشه .c 50-60
-به منظور جلوگيري از كپك و فعاليت انزيم ها مي باشد.
-براي حفظ تركيبات شيميايي و ارائه به بازار مناسب است.
-زمان عمل خشک کردن مهم است، زمان لازم برای خشک کردن گیاه بستگی به شرایط محیط از قبیل ( دما، رطوبت و…) دارد و در حین خشک کردن و همچنین در مراحل بعدی، باید گیاه را دور از رطوبت و نور نگهداری کرد زیرا رطوبت و نور باعث ایجاد واکنشهای فتواکسیداسیون و تجزیهی آنزیمی میگردند که باعث تغییر ساختمان شیمیایی مواد موجود در گیاه میشوند.
-در كارخانجات صنعتي بعد از خشك شدن توسط نور ماورای بنفش ضد عفوني مي شوند كه در تحقيقات علمي اين كار جايز نيست [ جليلوند و همکاران،1390؛ خسروشاهی، 1386].
گیاه رزماری در یک فاصله ی زمانی و در طول یک روز، اردیبهشت ماه ( فصل بهار) یک روز دراستان خراسان رضوی، شهرستان مشهد و از 5 مکان مختلف از اندام هوایی گیاه شامل برگ جمع اوری شد تا اثرات مایکروویو بر ترکیب شیمیایی گیاه و درجه سرب ان مورد بررسی قرار گیرد، که این 5 مکان بصورت زیر می باشد :
1-پارک ملت ( ورودی سمت فلکه ی پارک ) که خارج از محدوده ی دکل فشار قوی برق و BTS می باشد.
2-فلکه ی نمایشگاه ( واقع در زیر دکل فشار قوی برق)

3-بلوار صد متری، دور برگردان خین عرب ( خارج از محدوده ی دکل فشار قوی برق و BTS می باشد).
4-بلوار شاهد، بین چهارراه حجاب و اندیشه ( واقع در زیر دکل BTS ).

5-ترمینال ( واقع در زیر دکل فشار قوی برق)

که بلا فاصله بعد از جمع آوری برروی پارچهی سفید و تمیزی و تحت شرایط مناسب (جریان هوا و عدم تابش مستقیم نور خورشید) خشک نمودیم.

2-3-روشهاي عصاره گيري:
بطور كلي روشهاي مختلفي بسته به نوع ماده موثر وجود دارد که عبارتند از:
2-3-1-خيساندن 1: گیاه را آسیاب نموده، مقدار معینی از آن را در ارلن مایر ریخته و به آن حلال اضافه نموده، تا روی آن را بپوشاند سپس درب آن را بسته و2 تا 4 روز در دمای 20-15 درجه بماند. بهتر است در روی شیکر بماند. سپس تفاله گياه از حلال با عمل فيلتراسيون جدا و حلال در محيط خلاء تغليظ مي شود. و بزرگترين عيب آن وقت گير بودن اين روش است [ جليلوند و همکاران، 1390].
2-3-2-دم كردن 2: پودر گیاه را توسط آب جوش در مدت زمان کوتاهی دم کرده محلول رقیقی از اجزای محلول بدست می آید [جليلوند و همکاران،1390].
11
2-3-3-هضم كردن3: پودر گیاه رادر آب يا حلال خيسانده و به آرامي حرارت ميدهيم [ جورک لاند و همکاران، 1999]4. 12
2-3-4-جوشاندن513: پودر گیاه را در آب جوش جوشانده وسپس سرد نموده وصاف مینماییم این روش برای اجزای محلول در آب و پایدار در حرارت مناسب است نسبت گیاه به آب 1:16 است و بهتر است جوشاندن را ادامه داده تا حجم به4/1 اولیه شود [ جليلوند و همکاران، 1390].
2-3-5-پركولاسيون: از پركولاتور جهت استخراج ماده موثره گياه استفاده مي شود. ظرف مخروطي باريكي با دو انتهاي باز ميباشد كه حلال را از بالا درون ستون حاوي پودر گياه مي ريزيم و تا بيرنگ شدن حلال اين كار را ادامه مي دهيم [ جورک لاند، 1999].
2-3-6-استخراج با حلال توسط دستگاه سوكسله 6: براي تفكيك اجزاي يك مخلوط جامد با روش استخراج مداوم جامد- مايع اين دستگاه مناسب مي باشد. طي اين فرايند پودر گياه خيس خورده در حلال را درون كيسه پارچه اي ريخته و با همان حلال رفلاكس مي كنيم [ جليلوند و همکاران، 1390].

2-4- اسانس:
اسانس ها ترکیبات معطری هستند که در اندام های مختلف گیاهان یافت می شوند. در واقع اسانس ها مخلوطی از مواد مختلف با ترکیبات شیمیایی بسیار متفاوت از یکدیگر بوده و دارای بوی بسیار نافذي می باشند. در دمای محیط اسانس ها در مجاورت هوا تبخیر می شوند به همین دلیل آنها را روغن های فرار می نامند[ اميد بيگي، 1384].
24–1-تاریخچه مصرف اسانس:
استعمال اسانس به دوران باستان باز می گردد، بطوری که مصریان باستان 4500 سال پیش از میلاد مسیح از روغن های معطری که از گیاهان بدست می آوردند برای انجام مناسک مذهبی، آئین ها و نیز مداوای بیماران استفاده می کردند. نوشته هایی به دست آمده است که نشان می دهد مصریان 40 قرن قبل از میلاد می دانستند که چگونه اسانس ها را از گیاهان بدست آوردند [ اصول طبقه بندی گیاهان دارویی،1381].

2-4-2-خصوصیات اسانس ها:
به طور کلی اسانس ها ترکیبات بی رنگی هستند، به خصوص اگر تازه تهیه شده باشند، با گذشت زمان به علت اکسید شدن رنگ آنها تیره می گردد، در الکل کاملاٌ حل می شود در صورتی که در آب غیر قابل اختلاط هستند. اسانس ها بسته به نوع گیاه ممکن است در اندام های مختلف گیاه وجود داشته باشند[ اميد بيگي، 1384].

2-5-روش هاي اسانس گيري :
اين روش ها بسته به نوع گياه (خشك يا تازه)، محل اسانس گيري در گياه، نوع مواد تشكيل دهنده و درجه خلوص محصول نهايي متغيير اند.
ساده ترين اين روشها تقطير است. در صنعت مي توان از روشهاي زير استفاده كرد.

2-5-1-تقطير با آب1 14: (يا كلونجر براي گياهان خشك و آنهايي كه در اثر جوشيدن خراب نمي شوند مناسب است) : یک روش ساده و قدیمی برای تهیه اسانس گیاهان، روش تقطیر با آب است. دستگاه های مختلفی برای این روش طراحی شده اند. یکی از این دستگاه ها، دستگاه کلونجر است. در این روش، گیاه مورد نظر به طور مستقیم در یک بالن تقطیر داخل آب قرار گرفته، بطوری که حدود دوسوم حجم بالن توسط آب اشغال شده و حرارت داده می شود. بخارهای تولید شده آب حاوی مولکول های اسانسی نیز هستند. این بخارات پس از عبور از لوله های مبرد، مایع شده و در قسمت گیرنده جمع آوری می شود. بهتر است گیاه توسط آب داخل بالن پوشانده شده و با بدنه بالن در تماس نباشد، زیرا گرمای مستقیم بالن موجب سوختن گیاه و ایجاد بوی نامطبوع و نیز موجب تخریب و برهم خوردن درصد واقعی ترکیبات اسانسی می گردد. برای جلوگیری از این عمل، ظرف تقطیر را به طور غیر مستقیم مثلاٌ یک توری نسوز بین شعله و ظرف تقطیر قرار می دهند و یا بهتر است حرارت با استفاده از شوف بالن تأمین شود. همچنین در این روش برخی از ترکیبات موجود در اسانس ممکن است با آب هیدرولیز شده و لذا کیفیت اسانس تحت تأثیر قرار گیرد. گذشته از این مسایل، بازده بعضی از اسانس ها با این روش افزایش نشان داده است. در بخش مبرد دستگاه کلونجر متراکم شدن و میعان بخارات آب حاصل می گردد. این بخارات حاوی تعداد زیادی مولکول های اسانسی است. با سرد شدن آب، مولکول های مذکور نیز سرد شده و در دمای معمولی از آب جدا می شود. این مولکول ها روغنی بوده و با مولکول های آب ترکیب نمی شود و جدا از هم می مانند. این فاز روغنی زرد کم رنگ یا بی رنگ و گاهی در برخی گیاهان سبز کمرنگ می باشد. اسانس موجود در گیاهان معمولاٌ پس از دو تا پنج ساعت تقطیر با آب استخراج می گردد. اصولاٌ هرگاه تشخیص دهیم که حجم اسانس تهیه شده تغییری نمی کند، آنگاه تقطیر را متوقف می کنیم. اسانس حاصل را با دقت در یک بشر ریخته و کمی سولفات سدیم بدون آب، جهت جذب آب و اندک رطوبتی که همراه اسانس است اضافه نموده و اسانس را که به حالت مایع است، از صافی پنبه یا پشم شیشه عبور می دهند. سولفات سدیم با جذب ذرات آب همراه اسانس تبدیل به جسم سختی شده و اضافه آن به شکل پودر سفید رنگی در ته بشر باقی می ماند. در نهایت آن را با کمی هگزان شستشو داده و به ظرف حاوی اسانس خالی نمود. اسانس بدست آمده را در یک ظرف تیره ریخته و درپوش آن را می بندند و در دمای 2 تا 4 درجه سانتیگراد نگهداری میکنند [ اميد بيگي، 1384].

شکل 2-1-شماي دستگاه تقطیر با آب و بخار

2-5-2-تقطیر با آب و بخار آب1 :
در تقطیر با آب و بخار از محفظه جدا گانه ای برای نگه داشتن گیاه استفاده می شود که در بالای ظرف محتوی آب قرار می گیرد به طوری که آب با گیاه در تماس نیست بلکه در مجاورت بخار آب اشباع شده قرار میگیرد .15

شکل 2-2-شماي دستگاه تقطیر با آب و بخار

دستگاه شیشه ای کايزر و لانگ1 بر همین اساس طراحی شده است.یکی از مهمترین مزایای این روش نسبت به روش تقطیر با آب این است هرگز گیاه در معرض حرارت مستقیم قرار نمی گیرد تهیه مواد گیاهی در این روش بسیار مهمتر از روش تقطیر با آب است، چون بخار فقط به وسیله عبور از میان گیاه از آن عبور می کند[ اميد بيگي، 1384]. 16
2-5-3- استخراج با بخار آب2 :
از این روش برای گیاهان تازه ای که حاوی اسانس هستند استفاده می شود. پس از جمع آوری گیاه را مستقیما وارد دستگاه تجزیه می کنند و داخل سبد های مخصوصی قرار می دهند در این روش از خیساندن گیاه صرف نظر می شود زیرا گیاهان حاضر حاوی مقادیر قابل توجهی آب می باشند. بخار را با فشار از میان گیاه عبور داده و اسانس همراه با آب خارج می شود، در قسمت سرد کننده دستگاه جمع آوری شده و از آب جدا می شود. مشکلی که ممکن است ایجاد شود این است که به علت تقطیر با بخار آب بعضی از ترکیبات اسانس هیدرو لیز شده و برخی نیز در اثر حرارت بالا تجزیه می شوند. به همین دلیل برای یک تقطیر مطلوب باید بخار آب با شدت زیادی به داخل بافت ها و سلول های گیاهی نفوذ کرده تا تجزیه اسانس به حداقل برسد و ضمنا مدت زمان اسانس گیری کاهش یابد [ اميد بيگي، 1384].

شکل 2-3-شماي دستگاه استخراج با بخار آب

2-5-4-استخراج PSE1: برای استخراج سریع و کارآمد آنالیت از مواد جامد گیاهی و غیر گیاهی، افزایش دمای نمونه، یکی از عوامل بسیار مهم در افزایش بازده استخراج است. زیرا افزایش دما اثرات مهمی در فرایند استخراج دارد. از جمله باعث حل شدن مواد آنالیت در حلال و افزایش انتقال جرمی، نفوذ بیشتر حلال در مادهی جامد و کاهش ویسکوزیتهی آن میشود و یا به طور کلی باعث بهبود استخراج و دفع

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید