آلودگي يک رودخانه، نهر، درياچه، تالاب يا مصب خاص فراهم مي آورد. اين نوع از گياهان و جانوران را انديکاتورهاي بيولوژيک مي گويند. ‏انديکاتور8، يک نشانه يا سيگنال است که پيام پيچيده اي دارد. يک انديکاتور ممکن است منعکس کننده صفات فيزيکي يا شيميايي اوضاع اکولوژيک باشد. ‏اولين کاربرد انديکاتورها مشخص نمودن وضعيت فعلي، رديابي يا پيش بيني تغييرات مهم است. يک انديکاتور اکولوژيک هم چنين مي تواند براي شناسايي استرس هاي مهم اکوسيستم به کار رود (اسماعيلي ساري، 1381).

‏1-5-1- کاربرد بيوانديکاتورها
يکي از مهم ترين روش ها براي پاسخ دادن به سؤالات مطرح پيرامون وضعيت فيزيکي، شيميايي و بيولوژيک آب ها مطالعه مستقيم گياهان يا جانوراني است که در آن زيست مي کنند. ارگانيزم هاي آبي و جوامع آنها وضعيت فعلي و هم چنين تغييرات در گذر زمان و اثرات تجمعي آلودگي ها را نشان مي دهند. ‏انديکاتورهاي بيولوژيک قادرند اثرات زيست محيطي پنهان را نشان دهند (اسماعيلي ساري، 1381).
‏1-5-2- استفاده هاي بالقوه بيوانديکاتورها
بيانگر ميزان آلودگي در محيط هستند.
مي توانند به درک مکانيزم سميت کمک کنند.
هشدار اوليه در مورد خسارت وارده به محيط را مي دهند.
در مورد احياء محيط نشانه هايي را فراهم مي آورند.
در ارتباط دهي استرس زاها به اثرات اکولوژيک مربوطه اهميت دارند.
مي توان آنها را با ارزيابي ريسک اکولوژيک مرتبط کرد(اسماعيلي ساري، 1381).

1-5-3- ويژگي هاي بيوانديکاتورها
‏ گونه بايد به طور دائم و به وفور موجود باشد.
‏ هر تاکسون بايد به راحتي قابل شناسايي باشد.
‏ هر تاکسون بايد داراي حدود اکولوژيک دقيق يا دامنه هاي قابل توصيف باشد.
‏در سيستم هاي بيولوژيک، انواع مختلفي از پاسخ هاي داده شده ب., 2001‏).
آبسنگ هاي مرجاني ايران عمدتاً از نوع حاشيه اي بوده و از شمال غرب به جنوب شرق خليج فارس، در اطراف 16 ‏جزيره و دو منطقه ساحلي (خليج نايبند و خليج چابهار) توسعه يافته اند. خليج فارس با تنوع زيستي آبسنگي نسبتا کم در مقايسه با تنوع زيستي موجود در اقيانوس هند يکي از وسيع ترين محيط ها براي رشد مرجان است(Price,1993) .
وسيع ترين گستره آبسنگ مرجاني در قسمت غربي خليج فارس بين بحرين و مرز کويت يافت شده است. اطلاعات درباره گستردگي آبسنگ هاي مرجاني خليج فارس در مناطق ايران بسيار محدود است (جدول1-7). (Sharabati, 1981 Sheppard & Sheppard, 1991; Sheppard & Salm, 1988).
بيشترين گسترش آبسنگ ها در مناطق ايراني مجاور جزاير خارک و خارکو در مناطق دوردست شمالي و اطراف جزاير جنوبي از لاوان تا جزاير هرمز قرار دارد(Harrington, 1976; Harger, 1984; Fatemi et al., IUCN/UNEP 1989, 1988)
مطالعات انجام شده در سال هاي گذشته پيش بيني کرده است که حدود 35 گونه مرجان آبسنگ ساز در آب هاي ايراني خليج فارس وجود دارد (دانه کار، 1377‏). مطالعات انجام شده توسط مؤسسه ملي اقيانوس شناسي ايران در سال هاي 1380 ‏تا 1382 ‏در جزاير کيش، لارک، فارور و بني فارور، هنگام و خليج نايبند، وجود حداقل 31 ‏گونه مرجان سخت را در آب هاي ايراني خليج فارس به اثبات رسانده است. در ميان مرجان هاي سخت شناسايي شده، خانوادهFaviidae ‏ غني ترين و خانواده Poritidae‏ وAcroporidae ‏ فراوان ترين ‏ مرجان هاي سخت هستند.
جدول1-7: جزاير مرجاني خليج فارس (IRODC, 2004)
نام منطقه
نوع آبسنگ
عرض جغرافيايي
طول جغرافيايي
ويژگي منطقه
خارك
حاشيه اي
?15 ?29
?18 ?50
پايانه نفتي
خاركو
حاشيه اي
?19 ?29
?20 ?50
پناهگاه حيات وحش
فارسي
حاشيه اي
?59 ?27
?10 ?50
———
طاهري
تكه تكه
?38 ?27
?31 ?52
———
كيش
حاشيه اي
?33 ?26
?57 ?53
منطقه آزاد تجاري
لاوان
حاشيه اي
?49 ?26
?16 ?53
پايانه نفتي
هندورابي
حاشيه اي
?40 ?26
?38 ?53
———
فارور
حاشيه اي
?17 ?26
?31 ?54
منطقه حفاظت شده
بني فارور
حاشيه اي
?07 ?26
?26 ?54
———
شيدور
حاشيه اي
?47 ?26
?25 ?53
منطقه حفاظت شده
تنب بزرگ
حاشيه اي
?16 ?26
?17 ?55
———
تنب كوچك
حاشيه اي
?14 ?26
?09 ?55
———
سيري
حاشيه اي
?54 ?25
?31 ?54
پايانه نفتي
لارك
حاشيه اي
?50 ?26
?21 ?56
———
ابوموسي
حاشيه اي
?52 ?25
?01 ?55
———
هنگام
حاشيه اي
?40 ?26
?50 ?55
———
* قشم *
حاشيه اي
?40 ?26
?44 ?55
منطقه آزاد تجاري
هرمز
حاشيه اي
?04 ?27
?25 ?56
———-
1-6-12- تهديدات مختلف در مقابل آبسنگ هاي مرجاني
‏آبسنگ هاي مرجاني نه تنها داراي زيبايي و تنوع طبيعي بالايي هستند، بلکه از نظر زيست شناختي و اقتصادي نيز حائز اهميت هستند(Bryant et al., 1998).
اين موجودات به دليل آن که مقدار زيادي از دي اکسيدکربن اقيانوس را براي ساخت اسکلت آهکي خود (فرآيند کلسي فيکاسيون37) به کار مي برند، نقش مهمي در تنظيم دي اکسيدکربن جهاني دارند. متأسفانه در سال هاي اخير، به دليل افزايش دماي آب درياها و ساير عوامل، نظير فعاليت هاي رو به گسترش انساني، پديده سفيدشدگي و بيماري هاي مرجاني، اين زيستگاه هاي باارزش در معرض تهديد قرار گرفته اند، به طوري که طبق گزارش هاي ارايه شده تاکنون 27 ‏درصد آبسنگ هاي مرجاني دنيا از بين رفته اند.
از اين ميان 16 ‏درصد به طور کامل در اثر فرآيند ال نينو سال 1998 از بين رفت و پيش بيني مي گردد، حدود 14 ‏درصد ديگر نيز در طول 2 ‏تا 10 ‏سال آتي از بين بروند. البته در صورتي که مديريت بهينه و مؤثر در اين زمينه صورت نپذيرد، بيش از 18 ‏درصد آبسنگ هاي مرجاني جهان از بين خواهد رفت (‏Wilkinson, 2000‏).
در جدول 1-8 ‏درجه بندي ‏تهديدات بر روي آبسنگ هاي مرجاني نواحي مختلف به تفصيل ارايه شده است :

جدول 1-8: وسعت ودرجه بندي تهديدات بروي آبسنگ هاي مرجاني نواحي مختلف دنيا (مقصودلو، 1390).
ناحيه
وسعت آبسنگ هاي مرجاني
درجه بندي تهيدات از نظر وسعت
درصد تهديدات
به تفکيک جهاني
کيلومتر(مربع)
کم
متوسط
زياد
کم
متوسط
زياد
آبهاي خاورميانه
20000
7800
9200
3000
039/0
046/0
015/0
درياي کارايب
20000
7800
64000
5800
039/0
032/0
029/0
اقيانوس اطلس
3100
400
1000
1700
013/0
032/0
029/0
اقيانوس هند
36100
16600
10500
9000
046/0
029/0
025/0
آسياي جنوبي
68100
12300
18000
37800
018/0
026/0
056/0
اقيانوس آرام
108000
63500
33900
10600
059/0
031/0
010/0
مجموع جهاني
255300
108400
79000
67900
042/0
031/0
027/0

‏توسعه جوامع انساني نزديک مناطق مرجاني اغلب باعث تجمع آلاينده هاي متفاوت در آب هاي نزديک ساحل مي گردد. اين آلاينده ها شامل پساب هاي کشاورزي، صنعتي و شهري است. بعضي از اين منابع آلوده کننده، غلظت نوترينت ها را در آب افزايش داده و باعث بروز فرآيند يوتريفيکاسيون38 و افزايش بيش از حد جلبک هاي کفزي به ويژه نوعي جلبک به نام جلبک سبز غوره اي (Caulerpa racemosa‏) مي گردد. در اثر اين امر اولاً در اثر نرسيدن نور لازم براي جلبک تک سلولي آبسنگ ها خفه شده و مي ميرند و ثانياً به دليل از بين رفتن نواحي وسيع مرجاني، فرآيند تجزيه باکتري ها باعث کاهش اکسيژن آب دريا مي گردد. حاصل اين امر کاهش تنوع مرجان ها و افزايش نوع خاصي خيار دريايي است (‏Rogers et al., 1994‏).
از ديگر فعاليت هاي مخرب انساني ساخت و سازهاي ساحلي است که باعث افزايش ميزان رسوب گذاري در مناطق مرجاني مي شود. هرچند پوليپ هاي مرجاني با به کار بردن دام موکوسي و مژک قادر به برداشتن رسوب و تميز کردن سطح خود هستند، اما مقادير زياد لجن و رسوب باعث مسدود شدن پوليپ ها و خفه شدن آنها مي گردد. از طرفي رسوب و مواد معلق، ميزان نفوذ نور را کاهش داده و باعث کاهش فتوسنتز در جلبک زوگزانتله و در نتيجه تقليل منبع غذايي مي شود. وجود اين شرايط متاسفانه در جزاير در سال هاي اخير رو به افزايش است.
ماهيان تنها ساکنين زيستگاه هاي مرجاني نيستند که براي مصارف تجاري و يا غذايي صيد مي شوند، بلکه در بعضي مناطق دنيا اجتماعات آبسنگي ديگري همچون: خرچنگ دراز، خيار دريايي، توتياي دريايي، حلزون ها و صدف ها به خصوص Tridacna صيد مي گردند که اين امر تغييرات بوم شناختي را به همراه خواهد داشت. براي مثال، توتياي دريايي مسئول برداشتن بخشي از اسکلت آبسنگي در طول چرا است بنابراين زماني که شکارچيان طبيعي اين موجود نظير نرم تنان و ماهي ها در اثر صيد بيش از حد کم شوند، عمل فرسايش طبيعي آبسنگ توسط اين موجود افزايش خواهد يافت (1998,Sumich‏).
اگرچه صنعت گردشگري باعث بهبود وضعيت اقتصادي مردم در نواحي مرجاني مي گردد، اما در صورت عدم اعمال مديريت صحيح، گسترش صنعت گردشگري مي تواند از عوامل مهم تهديد کننده زيستگاه هاي مرجاني به شمار رود. با گسترش بي رويه اين صنعت، ميزان ساخت و ساز در مناطق ساحلي افزايش مي يابد که اين امر به فرسايش ساحل و تشکيل لجن بر روي آبسنگ ها منجر مي گردد. همچنين به دليل جذابيت هاي خاص مناطق مرجاني، اين مناطق ارزش تفرجي ويژه اي داشته و در اين بين گاه فعاليت هايي که از نظر ظاهري بي خطر جلوه مي کنند، نظير لنگر انداختن قايق هاي تفريحي و اسنورکلينگ39 در نواحي کم عمق ساحلي مي توانند اثر مخرب بر روي آبسنگ هاي مرجاني داشته باشند (‏Rogers et al., 1994‏).

مروري بر تهديدهاي حاصل از فعاليت هاي انساني:
آلودگي حمل و نقل دريايي عمدتا حاصل از تانکرهاي نفتي.
آلودگي حاصل از فعاليت هاي زميني مانند ساخت و سازهاي ساحلي و فاضلاب هاي شهري.
آلودگي حاصل از ريزش هاي نفتي منطقه.
تأثيرات وابسته به توسعه صنعت توريسم.
آلودگي دمايي حاصل از تأسيسات آب شيرين کن و کارخانه هاي برق.
فعاليت هاي وابسته به استخراج منابع شامل لنگر انداختن، تورهاي ماهيگيري، طناب ها و ديگر ادوات ماهيگيري، هم چنين بهره برداري بيش از اندازه از منابع زنده مورد استفاده براي غذا و تزئين (مرادي، 89).

‏1-6-12-3- عوامل طبيعي
‏آکانت آسترپلانسي(Acanth aster planci) که با نام مخففCOTS) ‏)40 در جهان شناخته مي شود، نوعي ستاره دريايي بزرگ با بازوهاي منشعب (به قطر 30 ‏تا ‏40 سانتيمتر) است که از پوليپ هاي مرجاني تغذيه مي کند. در حالت طبيعي، اين موجود به مقدار کم و کافي وجود دارد به طوري که آسيب به آبسنگ ها نيز جزئي ا‏ست. در آبهاي ايراني خليج فارس تنها يک گزارش از اين موجود، در تنب کوچک به ثبت رسيده است (رضايي، 1379).
از ديگرعوامل عوامل طبيعي:
نوسانات شديد دماي آب، سفيد شدگي مرجان ها بيشتر به علت افزايش دماي سطحي آب دريا (SST)41 به بيش از 30 درجه در طي ماه هاي تابستان است.
پديده هاي هواشناسي مثل گرمايش جهاني و پديده ال نينو.
طوفان ها و آشوب هاي زيستي که بر اثر وقايع طبيعي هواشناسي رخ مي دهد.
پديده كشند قرمز كه اخيرا در خليج فارس رخ داده و احتمالاً موجب تغييراتي در وضعيت مرجان ها شده است(مرادي، 89).
1-7- اهميت تحقيق
آبسنگ هاي مرجاني درنتيجه فعاليت هاي جوامع انساني در حال نابودي مي باشند؛ اين نابودي حتي درنظر افراد غيرمتخصص نيز بسيار مشهود مي باشد(Gingesberg, 1998).
يکي از اصول مهم توسعه پايدار حفاظت از محيط زيست مي باشد. با گسترش روزافزون صنايع و توسعه صنعتي، نياز به انرژي روز به روز افزايش مي يابد. مناسب ترين و ارزان ترين منبع انرژي در جهان سوخت هاي فسيلي مي باشند که در ضمن از عمده ترين منابع آلودگي محيط نيز هستند. اکتشاف، استخراج، پالايش و استفاده از اين منابع انرژي باعث آلودگي شديد محيط زيست مي

دسته بندی : No category

دیدگاهتان را بنویسید